حسن میرحیدری، مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد مشاوره روانشناختی، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در اصفهان، اظهار داشت: تابآوری یعنی فرد بتواند متناسب با ظرفیتها، استعدادها و امکانات خود، شرایط زندگی را مدیریت کرده و پس از هر شکست یا بحرانی، دوباره به مسیر اصلی و تعادل بازگردد.
وی با هشدار درباره ماهیت افکار انسان خاطرنشان کرد: اگر برای فکر و شناخت خود برنامه نداشته باشیم، ذهن بهصورت اتوماتیک ۷۰ تا ۸۰ درصد جذب اخبار منفی، ترس و استرس میشود. در روانشناسی، بزرگترین دشمن انسان، افکار منفی اوست که باید با مطالعه، مشورت و آگاهی، این روند را به سمت واقعبینی تغییر داد.
کارشناس حوزه روانشناختی، معناجویی و معنویت را دو رکن اصلی تابآوری دانست و افزود: در مواجهه با هر چالشی باید بپرسیم ماهیت و هدف این سختی چیست؟
وی با نقل داستانی از گدایی که سالها بر روی جعبهای پر از طلا مینشست و از گنج درونش بیخبر بود، تصریح کرد: بسیاری از ما پتانسیلهای وجودی خود را نمیشناسیم. طبق کلام امام علی (ع)، در دل هر فردی دنیای بزرگی (عالم اکبر) نهفته است که منبع اصلی قدرت ماست.
میرحیدری با استناد به آیه شریفه «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً» گفت: قرآن نمیفرماید بعد از سختی، آسانی است؛ بلکه میگوید با خودِ سختی، آسانی و گشایش همراه است. این یعنی در دل بحران، ظرفیتهای رشد نهفته است.
وی با تأکید بر ضرورت تمرین پیش از وقوع فاجعه، تأکید کرد: تابآوری یک مهارت آموختنی است. ما باید یاد بگیریم در برابر فشارهای زندگی مانند سنگ، سخت و شکننده نباشیم، بلکه با انعطافپذیری و یافتن قدرت درونی، حتی زمانی که عوامل بیرونی در حال فروپاشی هستند، زندگی خود را مدیریت کنیم.
چالشهایی که نبوغ خفته ما را بیدار میکنند
میرحیدری با تأکید بر اینکه زندگی محل آزمایش است نه آرامش، گفت: تابآوری تنها بازگشت به حالت قبل نیست، بلکه یافتن گنجهای درونی در دل بحرانهاست؛ همانگونه که سختترین مسائل ریاضی جهان توسط دانشجویی حل شد که نمیدانست آن مسائل لاینحل هستند.
وی با ذکر داستانی الهامبخش از یک دانشجوی ریاضی که به دلیل بیاطلاعی از غیرممکن بودن حل دو مسئله، توانست آنها را با تکیه بر استعداد درونی خود حل کند، افزود: اگر ما ماهیت مشکلات را به عنوان یک فرصت برای بازگشت به گنج درون ببینیم، به قدرتی دست مییابیم که حتی علم نیز از تفسیر آن باز میماند.
کارشناس حوزه روانشناختی، آمادگی قبل از بحران را حیاتی دانست و خاطرنشان کرد: ۷۵ درصد فرآیند تابآوری باید پیش از وقوع فاجعه و در زمان آرامش، از طریق مطالعه، مشورت و تمرینِ معناجویی شکل بگیرد. وقتی فرد به سطح معنویت برسد، درمییابد که هر سختی و خوشی در زندگی دارای حکمت است و این شناخت، مانع از فروپاشی روانی او در بزنگاهها میشود.
میرحیدری با نمایش مدل مثلث رفتار تأکید کرد: فرد تابآور پس از عبور از طوفانهای زندگی، نه تنها نمیشکند، بلکه همچون درختی که برفهایش آب شده، استوارتر و محکمتر از قبل به مسیر خود ادامه میدهد. تابآوری یعنی پایداری در عملکرد اجتماعی، تحصیلی و شخصی، حتی زمانی که تمام عوامل بیرونی علیه ما هستند.
وی به بررسی رابطه میان ذهن بیکار و تنشهای اجتماعی پرداخت و اظهار داشت: اگر برای فکر و زمان خود، بهویژه در ایام فراغت مانند روزهای جمعه برنامه نداشته باشیم، ذهن بهصورت اتوماتیک شروع به جذب افکار منفی و بازخوانی اختلافات میکند که نتیجه آن نزاعهای خانوادگی و افزایش پروندههای قضایی در شروع هفته است.
وی با نقد باورهایی همچون دوری و دوستی، خاطرنشان کرد: علت صمیمیت در دوری این است که ذهنها درگیر یکدیگر نیستند، اما هنر واقعی این است که بتوانیم در کنار هم و با مدیریت افکار، آرامش را حفظ کنیم. ذهن بدون برنامه، حتی در روابط عاطفی عمیق نیز پس از چند روز به سمت بهانهجویی و تعارض حرکت میکند.
کارشناس حوزه روانشناختی، معنویت را ابزاری برای تبدیل رج به گنج دانست و افزود: طبق آموزههای دینی و نگاه بزرگان، سختیها وسیلهای برای ساخته شدن انسان هستند. همانگونه که انبیا الهی تحت بیشترین فشارها بودند، ما نیز میتوانیم با یاد خدا و پذیرش حکمتهای الهی، تلاطم درونی خود را آرام کنیم؛ حتی اگر نتوانیم حوادث بیرونی جهان را تغییر دهیم.
میرحیدری به گروههای پرخطر اشاره کرد و گفت: کارمندان حوزه پزشکی، نیروهای امنیتی، مدیران پروژه و افرادی که با تغییرات مداوم یا مشکلات اقتصادی و جسمی روبرو هستند، بیش از دیگران به مهارت تابآوری و مدیریت فکر نیاز دارند.
وی مطالعه منابعی چون انسان در جستجوی معنا اثر فرانکل و آموزههای نهجالبلاغه را برای تقویت نگرش معنوی توصیه کرد و گفت: با برنامهریزی دقیق برای فکر و آگاهی، میتوان سختترین چالشها را به فرصتی برای رشد و کشف استعدادهای نهفته تبدیل کرد.
سختیها مانا نیستنند
روانشناس و مدرس دانشگاه در تبیین ابعاد معنوی تابآوری گفت: همانگونه که میخهای محکمتر ضربات سختتری را تحمل کردهاند، انسانهای تابآور نیز در کوره حوادث ساخته میشوند؛ سختیها ابدی نیستند و کلید مدیریت آنها، جرئتورزی»و پذیرش حکمت الهی است.
کارشناس حوزه روانشناختی به بررسی نقش اعتقاد و باور در کاهش تنشهای روانی پرداخت و اظهار داشت: ریشه بسیاری از اضطرابهای ما در اجتناب است. افرادی که به دلیل دلبستگیهای ناایمن از مواجهه با چالشهایی مثل ازدواج یا تحصیل فرار میکنند، در واقع فرصتِ رشد و ساخته شدن خود را از بین میبرند.
وی با استناد به کلام امام علی (ع) تصریح کرد: حضرت میفرمایند وقتی از سختیِ کاری ترسیدی، خود را در آن بینداز تا در برابرت رام شود. این دقیقاً همان معنای علمی تابآوری در قالب یک آموزه معنوی است که به انسان جرئت ورزی و جسارتِ مواجهه میدهد.
کارشناس حوزه روانشناختی با نقد وابستگی به نعمات دنیوی خاطرنشان کرد: بسیاری از افولهای تابآوری ناشی از وابستگی شدید به مادیات است. معنویت به ما میآموزد که نه در زمان برخورداری از نعمت مغرور شویم و نه در زمان فقدان و سختی، خود را ناتوان فرض کنیم.
حیدری با نقل قولی از آیتالله خوشوقت مبنی بر اینکه حوادث، همگی امتحان الهی هستند، افزود: برخی در برابر سختیها با بیتابی و کفر، هم خود را فرسوده میکنند و هم به اطرافیان آسیب میزنند؛ اما فرد تابآور با پذیرش موضوع و درک این حقیقت که چون میگذرد غمی نیست، تلاطمهای زندگی را مدیریت میکند.
وی تأکید کرد: تفاوت یک زخم معمولی با زخمی که عفونی میشود، در مهارت مدیریت است. استرس زمانی به اختلال شخصیتی تبدیل میشود که فرد معنا و معنویت را در تفکر خود جای نداده باشد. باید بدانیم که گاهی در پسِ حوادثی که ظاهرشان شر است، خیر و حکمتی نهفته که مانع از غرور و وابستگی ما به دنیا میشود.
میرحیدری با تأکید بر اینکه ذهنِ بدون برنامه، کارخانهی تولید چراهای بیپاسخ است، گفت: برای خروج از بنبستهای روانی، باید از تفکر خلاق استفاده کرد و با جایگزینی سوالات سازنده و تکنیکهای توقف فکر، انرژی روانی را برای مدیریت واقعبینانه شرایط بازیابی نمود.
وی با اشاره به اینکه گروههای آسیبپذیر مانند نوجوانان، خانوادههای درگیر طلاق یا اعتیاد و مدیران پروژههای بزرگ بیش از دیگران به مهارت تابآوری نیاز دارند، اظهار داشت: اولین قدم در مواجهه با چالش، تغییر سوال از «چرا این اتفاق برای من افتاد؟» به «اکنون چه کاری از دستم برمیآید؟» است.
وی با معرفی تکنیک توقف فکر افزود: زمانی که افکار منفی هجوم میآورند، باید به صورت ذهنی یا فیزیکی (مانند تغییر مکان یا ایجاد یک شوک کوچک حسی) زنجیره افکار را قطع کرد. ذهن بیکار، منفیگراست و اگر هدایت نشود، احساس ناامیدی و رفتارهای آسیبزا تولید میکند.
کارشناس حوزه روانشناختی با تأکید بر اینکه انسان در دو روزِ دیروز و فردا قادر به انجام هیچ کاری نیست، گفت: کلید تابآوری، مدیریتِ ورودیهای ذهن از طریق گوش دادن و مشاهده موثر است تا مثلث رفتار به سمت آرامش و معنا هدایت شود.
وی به تشریح اهمیت حضور در لحظه پرداخت و اظهار داشت: ما نباید صرفاً زنده بمانیم، بلکه باید زندگی کنیم. زندگی واقعی تنها در زمان حال امکانپذیر است؛ چرا که دیروز سپری شده و فردا هنوز نیامده است.
وی با تبیین تفاوتهای ادراکی در مدیریت ذهن خاطرنشان کرد: میان دیدن و نگاه کردن و همچنین شنیدن و گوش دادن تفاوت بنیادینی وجود دارد. دیدن و شنیدن، فرآیندهایی غیرارادی هستند، اما نگاه کردن و گوش دادن یعنی مشاهده با دقت، اراده و توجه. برای داشتن یک تفکر سالم، باید آگاهانه انتخاب کنیم که به چه منبعی گوش میدهیم و چه مطلبی را با دقت مشاهده میکنیم.
کارشناس حوزه روانشناختی سرمنشأ مثلث رفتار را تفکر دانست و افزود: اگر ورودیهای ذهن (دیدهها و شنیدهها) از منابع معتبر و متخصص انتخاب شوند، شناخت و تفکر ما به سمت معنا و معنویت سوق مییابد. در مقابل، اخبار مزاحم و بیبرنامگی ذهنی، منجر به تولید احساسات منفی و رفتارهای آسیبزا میشود.
میرحیدری با بازآفرینی چهار راهکار طلایی برای توقف افکار سمی (توقف ذهنی، بازنویسی باورها، پرسشهای سازنده و تمرین ذهنآگاهی) تأکید کرد: تابآوری یعنی اجازه ندهیم افکار منفی ما را فلج کنند. با تمرکز بر اکنون و پی بردن به حکمتِ حوادث از طریق آموزههای دینی، میتوان تلاطمهای ذهنی را مهار کرد و از بنبستهای روانی به سلامت عبور کرد.
نظر شما